Netherlands > Erfgoed Leiden en omstreken

1612

De archieven van het Sint Salvatorhofje, 1423-1972, en van het Sint Jacobshof, 1514-1981.

Jacobshofje en Salvatorhofje

(1447) 16e-20e eeuw
M. van Aalst
1 januari 2017
Erfgoed Leiden en Omstreken
Deze toegang is geschreven in het Dutch; Flemish
Beschrijving van het archief

Archival history

Geschiedenis van het archief

De archieven van het Sint Salvatorhofje, 1423-1972 en het Sint Jacobshof, 1514-1981.

Algemeen
1.Geschiedenis van de archiefvormers
2.Geschiedenis van de archieven
2.1Locatie van de archieven
2.2Inhoud
3.Verantwoording van de inventarisatie
3.1Ordening
3.2Materiële staat en openbaarheid
4.Dankwoord

Algemeen

De archieven hebben samen een omvang van 5,30 meter en zijn gevormd in de periode 1423-1981.
Ze betreffen de schriftelijke neerslag van het handelen van een aantal archiefvormers:
1.Stukken uit de privéarchieven van Pouwels Claesz de Goede (van de Velde) en zijn familie (1470-1707);
2.Stukken betreffende het Sint Salvatorhofje (1423-1972);
3.Stukken afkomstig van Anna Cannoije en haar familie (1632-1681);

4.Stukken uit de zakelijke - en privéarchieven van Gommarus van Crayenbosch en zijn familie (1514-1709);
5.Stukken betreffende het Sint Jacobshof (1544-1981);
6.Stukken afkomstig van Coenraed Adriaensz van Schilperoort en zijn vader (1585-1587, 1608-1630).

1.Geschiedenis van de archiefvormers

Pouwels Claesz de Goede (overleden 3 januari 1635) is de stichter van het Sint Salvatorhofje aan de Steenstraat 17. Hij was afkomstig uit de Leidse burgemeestersfamilie Van de Velde, maar zijn grootvader en vader gebruikten al De Goede als achternaam. De familie was katholiek en vluchtte in 1572 weg uit Leiden naar Utrecht.
Pouwels en zijn broer Cornelis waren beiden priester, Pouwels in Leiden en Cornelis in Montfoort. Zij bleven pogingen doen om hun verbeurd verklaarde onroerend goed in Leiden terug te krijgen. Bij zijn testament van 1625 verklaarde Pouwels dat er een hofje diende te worden gesticht van zijn nalatenschap. De voltooiing van de bouw van 14 huisjes en een poortgebouw vond plaats in 1639, vier jaar na de dood van de priester . Het regentschap was van 1640-1762 in handen van familieleden van de stichter. Daarna werden regenten uit bekende katholieke families aangesteld en tenslotte een rentmeester. In 1824 moest de administratie worden overgedragen aan vertegenwoordigers van het R.K. Armbestuur. Het regentschap kwam in 1884 weer in handen van een College van Regenten van de Stichting Sint Salvatorhof. In 1968 werd het complex verkocht aan de Stichting Leidse Studentenhuisvesting. De Stichting Sint Salvatorhof bleef het overgebleven kapitaal beheren.

Gom(m)arus van Crayenbosch (1624-1681) was een rijke Rooms-Katholieke koopman in laken en ossen. Bij testament van 1672 bepaalde hij dat na zijn dood door enkele familieleden een hofje moest worden gebouwd. Voor de uitvoering van zijn wilsbeschikking werd in 1681 een hofje aan de Doezastraat 25 (toen Koepoortsgracht) gebouwd. Het bestond uit slechts zes huisjes. In 1863 werden er vijf huisjes bijgebouwd en in 1879 kwam er een twaalfde huisje bij. De regenten kochten er nog twee huisjes bij en in 1922 werden vier belendende huisjes bij het complex getrokken . In 1963 werden twee huisjes verbouwd tot één grotere woning, zodat het hofje nu bestaat uit 16 woningen en een poortgebouw met Regentenkamer. Bij hetzelfde testament benoemde Gommarus een aantal hem bekende Rooms-Katholieke lieden tot regent. Het regentschap is, met uitzondering van de periode 1824-1884, onder het College van Regenten van de Stichting Sint Jacobshof gebleven.
In 1993-1994 kwam het tot een personele unie tussen beide hofjes.

De reden waarom de archieven van Anna Cannoije en haar familie (Salvatorhofje) en van Coenraed Adriaensz van Schilperoort (Jacobshof) in de archieven van die hofjes zijn beland, is onbekend. Er is geen familierelatie vastgesteld. Anna was afkomstig uit een welgestelde Zeeuwse familie. Coenraed was kunstschilder. Beide archieven bestaan vooral uit zakelijke stukken; mogelijk zijn ze dus afkomstig van een regent die tevens een beherende functie vervulde.

2.Geschiedenis van de archieven

2.1 Locatie van de archieven

Aannemelijk is dat het archief van Gommarus van Crayenbosch tot aan zijn dood in 1681 in zijn woonhuis aan de Hooigracht aanwezig was. Waarschijnlijk is het daarna aan de Regenten van het Sint Jacobshofje overgedragen. Het werd vanaf de oprichting in 1681 tot en met 1824 in de Regentenkamer bewaard. Ook de Regenten van het Salvatorhofje bewaarden het archief in hun Regentenkamer. Mogelijk hebben ze bij de afwikkeling van de nalatenschap van Pouwels ook de overige stukken ontvangen.
In 1824 kwamen zowel het Sint Jacobshofje als het Sint Salvatorhofje, vanwege de reorganisatie van de Rooms-Katholieke armenzorg, onder het beheer van het R.K. Armbestuur aan de St. Jacobsgracht te staan.
In 1884 werd dit ongedaan gemaakt en werden de archieven teruggegeven aan de stichtingen maar er was ook ca. één meter archief achtergebleven bij het R.K. Armbestuur.
In 1894 was het A.G. Hessels, die al regent van het R.K. Armbestuur was, die vermoedelijk de archieven inventariseerde van de hofjes die onder het beheer van het R.K. Armbestuur vielen. Voor de archieven van het Sint Jacobshof en Sint Salvatorhofje deed hij dit op locatie. Het is niet bekend of Hessels de archieven inventariseerde voor zijn publicatie over het Armbestuur.

Midden jaren ‘80 van de twintigste eeuw bezocht een medewerker van het RAL de Regentenkamer van het Sint Jacobshofje. Hij constateerde dat de stukken onder ‘kommervolle omstandigheden in de regentenkamer berusten’. Van de inventarisaties door Hessels werden lijsten opgenomen in de inventaris van de archieven van de hofjes die in het RAL zijn ondergebracht. In de Inleiding van de archiefinventaris wordt bevestigd dat de archieven van het Sint Jacobshof en Sint Salvatorhofje nog in de Regentenkamer van het Sint Jacobshof berusten. Waarschijnlijk zijn de archieven daarna in het kantoor van G. Prinsen, oud voorzitter, ondergebracht en na zijn aftreden in ca. 1989 overgeplaatst naar Zorgcentrum Roomburgh, Hof van Roomburgh 46 te Leiden. Tenslotte zijn de archiefbescheiden in 2008 naar het pand aan de Roomburgerweg 18 te Leiden overgeplaatst. In 2012 zijn de archieven in bruikleen gegeven en overgebracht naar het Regionaal Archief Leiden (RAL), thans Erfgoed Leiden en Omstreken (ELO), Boisotkade 2a Leiden. In 2018 is het deel met bijlagen beschreven onder inv. nr. 517 teruggevonden en overgebracht naar Erfgoed Leiden en is de overeenkomst omgezet in één van schenking.

2.2Inhoud
De archieven bestaan uit akten van overdracht, testamenten, schuldbrieven, boekhoudkundige bescheiden, volmachten, huurcontracten, reglementen voor de inwoners van de hofjes, erfpachtbrieven, rentebrieven, etc. Veel van de overdrachtsakten en schuldbrieven zullen retroacta zijn, aangezien ze niet een overdracht aan de hofjes betreffen. Dat is ook de reden voor het feit dat de oudste stukken tweehonderd jaar voor de stichting van de hofjes zijn opgemaakt. De plaatsing in de desbetreffende rubriek is in die gevallen gebaseerd op de plaatsing in de oorspronkelijke inventaris uit 1894.
De aanwezige delen in de archieven betreffen grotendeels de boekhouding van Gommarus van Crayenbosch en van de hofjes. De losse stukken waren in omslagen gepakt met daarop een summiere beschrijving. De omslagen waren in portefeuilles bij elkaar gevoegd en bevatten stukken van elk hofje afzonderlijk. Waarschijnlijk waren deze portefeuilles het resultaat van de inventarisatie door Hessels. De portefeuilles waren per hofje apart genummerd, maar er ontbreken ook nummers.

  1. Verantwoording van de inventarisatie

3.1 Ordening

In het RAL werd aan de hand van de lijsten uit de inventaris van de archieven van de hofjes steekproeven genomen. De inhoud van de portefeuilles kwam veelal niet (meer) overeen met de beschrijvingen in de lijst. Ook zijn stukken vermengd, dan wel is het onderlinge verband van de stukken niet duidelijk. Er zijn notitiebriefjes in enkele portefeuilles aangetroffen die aangeven dat de inhoud niet juist is. Conclusies: de lijsten geven enig houvast maar zijn niet geschikt als toegang op de archieven en herordening is noodzakelijk.
Bij de herordening is uitgegaan van de archiefvormers: de stichters en hun families, de hofjes (die zowel apart als gezamenlijk archief hebben gevormd) en de gedeponeerde archieven. Bij voorkeur is op stuksniveau beschreven. Financiële stukken vormen hierop een uitzondering: de bijlagen bij de rekening zijn veelal behouden in de oorspronkelijke (soms geliasserde) bundels. Daarnaast zijn er zaakdossiers gecreëerd van evident samenhangende stukken.
Indien mogelijk is de oorspronkelijke plaatsing van het stuk, bijvoorbeeld: ‘Oud nummer St. Jacobshof, Portefeuille 1, nr. 5.’ aangegeven.

Na onderzoek is gebleken dat de stukken betreffende de hofjes, opgenomen onder Hoofdstuk III. Gedeponeerde archieven van de inventaris van het ook bij ELO aanwezige archief van de Stichting Sint Maarten (RK Armbestuur en RK Wees- en Oudeliedenhuis), 1486-1989, een meter archief betrof die blijkbaar bij het R.K. Armbestuur was achtergebleven. De stukken vormden duidelijk een eenheid met die in de hofjesarchieven en vulden enkele lacunes op. Archivistisch gezien is het dan juister om deze stukken, daterend van 1627-1879, in de archieven van de oorspronkelijke archiefvormers te beschrijven en te plaatsen. Eind 2013 zijn de stukken, na verkregen toestemming door de Stichting St. Maarten, teruggeplaatst. Twee kasboeken, die gegevens betreffende de hofjes en Sint Maarten bevatten, zijn achtergebleven, maar wel beschreven.

Niet aangetroffen zijn de volgende stukken die wel aanwezig waren op het moment van het beschrijven van de archieven in 1894:

Oud nr.Beschrijving
St. Salvatorhofje
2.Transportbrieven van het huis en erf staande en gelegen te Leiden aan de noordzijde van Marendorp ten oosten van de herberg De Crone, uitkomende in de Claeresteeg, 1541-1559.
3.Papieren betrekking hebbende op het geslachtsregister van de familie Van Velden, beginnende 1599.
7.Testament van Pauwels Claesz de Goede houdende de stichting van het St. Salvatorhofje, 1625.
N.B.: Op perkament, met twee kopieën
22.Koopbrieven van de erven tot stichting van het St. Salvatorhofje, 1635, 1636, 1655, 1660, 1678, 1681, 1739.
Nieuw N.B.: Alleen nr. 344 is waarschijnlijk afkomstig uit dit nummer.
89.Koop- en kustingsbrief van het huis in de Narmstraat te Leiden ten laste van Steven Porée, groot f. 700 kapitaal en ten behoeve van het St. Salvatorhofje, 26 juli 1670.

St. Jacobshof
7.Akte van huwelijksvoorwaarden tussen Gommarius Jacobsz van Craijenbosch en Alijda Johannesdr van Griecken betreffende de vestiging van een gemeenschap van winst en verlies, verleden voor notaris Jan Willem van Walwijck te Leiden, 16 januari 1647.
Nieuw N.B.: Zie ook nrs. 484 en 419.
9.Schepenakte houdende overdracht door Jhr. Eduard van der Nath, heer van Renesse, Luitenant van de Garde te paard en Groot Jagermeester van de Prins van Oranje aan Gommarius van Craijenbos van een perceel weiland in de Zijllaansche polder onder Leiderdorp, groot 4 morgen 3 hont 56 roeden, met bekrachtiging van het recht van overpad en overtocht als beschreven in een waerbrief van 25 oktober 1610, 16 december 1656.
Nieuw N.B.: De transcriptie van dit stuk bevindt zich in inv. nr. 141.
30.Overdrachtsakte ten behoeve van de regenten van het St. Jacobshof van een obligatie ten comptoire der Stad Leijden groot in kapitaal f. 300 door Machiel Floris en Cornelis Florisz van der Meij te Zoeterwoude, 7 september 1737.

3.2 Materiële staat en openbaarheid

Bij binnenkomst zijn de archieven direct gecontroleerd op aanwezigheid van vuil, bacteriën, insecten (zilver- en papiervisjes, torretjes, etc.) en micro-organismen (schimmels). Insecten of schimmels zijn niet aangetroffen, wel bevatte een aantal archiefstukken sporen van opgedroogd vocht en schimmels. Een behandeling met gammadoorstraling was daarom niet noodzakelijk.
De materiële staat van de archiefbescheiden is tijdens de inventarisatie gecontroleerd. Van de charters zijn nagenoeg alle zegels gebroken of afgebrokkeld. In de charters zitten veel oude vouwen. Een aantal stukken is gescheurd, gerafeld of vervilt. Van enkele delen liggen de platten (omslagen) los of zijn beschadigd.
Tijdens de inventarisatie zijn de stukken herverpakt in zuurvrije omslagen en archiefdozen en zijn afgedwaalde stukken weer samengevoegd. Indien mogelijk zijn de 19e -eeuwse omslagen bij de stukken gehouden.
De archiefbescheiden zijn ontdaan van plastic en metalen deeltjes (paperclips, nietjes, etc.). Na het toekennen van definitieve inventarisnummers zijn de omslagen voorzien van zuurvrije stickers waarop de naam van het archief en het inventarisnummer vermeld staat.
De algemene regel bij ELO is dat beschadigde archiefbescheiden niet raadpleegbaar zijn voor studiezaalbezoekers. In het geval van dit archief gaat het vooral om enkele stukken op papier die door water- en andere schade zo fragiel geworden zijn, dat het hanteren ervan bijna onmogelijk geworden is.

Inventarisnummer 471: Stukken betreffende de gerechtelijke procedure van het St. Jacobshof tegen een bewoner en zijn echtgenote omdat zij het hofje wederrechtelijk zouden bewonen, 1946, is niet openbaar tot 01-01-2022.

Er zijn geen stukken vernietigd.

Dateringen tussen vierkante haken [ ] geven aan dat de datering gebaseerd is op een andere bron terwijl het stuk zelf niet gedateerd is.

Als bijlagen zijn drie sterk vereenvoudigde stambomen opgenomen om iets van de familieverhoudingen te laten zien:
stamboom van Pouwels Claesz de Goede cs
stamboom van Anna Cannoye cs
stamboom van Gomarus van Craeyenbosch cs

  1. Dankwoord

Voor de voorbereiding en coördinatie ben ik als altijd veel dank verschuldigd aan collega Maria Louwerse-Zimmerman. Daarnaast kreeg ik bij de Latijnse teksten hulp van (ex-)collega’s Susan Suèr en vooral van Benata Hengstmengel. Vrijwilliger Jan Willem Balder was tot grote steun bij paleografische problemen en genealogische kwesties.

Conditions governing reproduction


Rights to access and re-use digital objects:

Creative Commons CC0 Public Domain Dedication

Erfgoed Leiden en Omstreken


Rights to access and re-use archival descriptive information:

Creative Commons CC0 Public Domain Dedication

Erfgoed Leiden en Omstreken

Physical characteristics and technical requirements

Fysieke kenmerken en technische vereisten

Het archief kent beperkingen voor het raadplegen van stukken als gevolg van slechte materiële staat

Existence and location of copies

Bestaan en bewaarplaats van kopieën

Beschikbaarheid van kopieën

De inventarisnummers van dit archief zijn niet in kopievorm beschikbaar.

Extent

5,80 meter

Keywords

Subjects:

1.02.02.2 (Leiden) - Hofjes

woongroepen

huisvesting

bejaardenzorg

armenzorg

textielindustrie

religie

monumentenzorg

Content provider

Erfgoed Leiden en Omstreken (v/h Regionaal Archief Leiden)