Netherlands > Wetterskip Fryslân

wfr-1027

Veenpolder De Groote Sint Johannesgasterveenpolder

1853-1971
J. Hagen
1 januari 2002
Wetterskip Fryslân
Deze toegang is geschreven in het Dutch; Flemish
Beschrijving van het archief

Records creator's history

Archiefvormers

Veenpolder De Groote Sint Johannesgasterveenpolder

Grondgebied en werken

De Groote Sint Johannesgasterveenpolder was gelegen in de gemeente Haskerland en had een oppervlakte van 3838 ha.
Omdat het in deze inleiding te ver voert om alle wijzigingen ten aanzien van de waterschapswerken aan te geven, is gekozen voor het weergeven van de situatie in 1948 (1*). In dat jaar had de polder de volgende werken in beheer en onderhoud:
1. Waterkerende werken:
a. de dijken langs het Tjeukemeer en de Broeresloot en de dijk van de Broere-
sloot tot de weg te Rotstergaast;
b. de dijk langs de Engelenvaart van de Wapsebrug tot de sluis in de Veenscheiding;
c. de dijk lopende van de sluis in de Veenscheiding oostwaarts langs de noordzijde daarvan en daarna westelijk van de Blinksmapolder tot de weg Heerenveen-Joure;
d. de Kadijk (een waterkering in het Achterland).
2. Vaarten, kanalen en sloten:
a. de Veenscheiding;
b. de Sint Johannesgastervaart;
c. de Hoogedijkstervaart;
d. de Rotstersloot;
e. de Rottumer Hoogedijkstervaart;
f. de Nieuwe Maadschutting;
g. het Oosterstroomkanaal;
h. de Tochtsloot;
i. de Polderringvaart.
3. Wegen en andere werken:
a. de veldweg langs de Nieuwe Maadschutting in het Oosterschar en die in het Westerschar;
b. twee schutsluizen: één in de Veenscheiding te Nijehaske en één in de Hoogedijkstervaart te Vierhuis;
c. vier gemalen: het gemaal bij de sluis te Vierhuis, het gemaal aan de Hoogedijkstervaart te Sintjohannesga, het gemaal aan de Veenscheiding te Nijehaske en het gemaal aan het Tjeukemeer te Rohel;
d. de watergangen, duikers, dammen en dergelijke kleine werken die voorkomen op de staat van werken.
Alleen in beheer had de veenpolder in 1948 de in zijn gebied gelegen waterkeringen, kavelstroken, duikers, dammen en watergangen, voor zover die bevorderlijk waren aan het doel van de polder.

Geschiedenis

Bij Koninklijk Besluit van 19 augustus 1854, nr. 71, werd het reglement van De Groote Sint Johannesgasterveenpolder goedgekeurd.
De bepoldering van de veenpolder begon in 1856, toen bij besluit van Gedeputeerde Staten de volgende bestekken werden goedgekeurd: 1. het graven van de Achtervaart van de rijksweg lopende door Oudehaske tot de nieuw te bouwen schutsluis in de Veenscheiding met het leggen van een polderdijk langs de oost- en zuidzijde van deze vaart en het graven van een scheidingssloot langs de polder van Blinksma; 2. het graven van een achtervaart van de Verwerderpolder langs het Tjeukemeer tot aan de nieuw te bouwen sluis in de Dijkstervaart, het leggen van een polderdijk, het afdammen van sloten, het graven van vaarten en het leggen van een polderdijk.
Tegelijkertijd werden de bestekken voor het bouwen van twee schutsluizen (één in de Veenscheiding en één te Vierhuis), en het bouwen van zes windmolens goedgekeurd. Vier van deze molens - "de Veenzicht" in de hoek van de Engelenvaart en de Veenscheiding, "de Gaastzicht" aan de Rotstersloot, "de Veldzicht" aan de Broeresloot en "de Meerzicht" aan het Tjeukemeer - dienden voor de bemaling van de veenpolderboezem, de beide andere molens voor de droogmakingen (zie hierna).
In 1857 werd gestart met de droogmaking van de Grie en het Achterland. Voor de bemaling van deze droogmaking werd een windmolen gebouwd, "de Hersteller", die het water op de Hoogedijkstervaart pompte. In februari 1858 was de droogmaking voltooid.
Het plan voor droogmaking van de waterplassen ten noorden van de weg door Sintjohannesga en Rotsterhaule tot aan het zogenaamde "Onland" werd in 1858 goedgekeurd. In hetzelfde jaar werd ook een plan goedgekeurd voor de droogmaking van de plassen ten oosten van de weg van Oudehaske naar Sintjohannesga en begrensd ten noorden door de weg Heerenveen-Joure, ten oosten door de veenpolderdijk en ten zuiden door de Rottumerlanden. Voor deze droogmaking werd de watermolen "de Vooruitgang"

gebouwd aan de Veenscheiding.
In 1862 werd het reglement van de veenpolder gewijzigd. Voortaan was het mogelijk om maalgeld te heffen over bepaalde gronden en waterplassen. Deze reglementswijziging had te maken met de financiële problemen waarmee de veenpolder te kampen had. Belangrijkste oorzaak daarvan was dat de meeste gronden in de veenpolder verveend waren voor 1823, dus voor de invoering van de slikgeldheffing. Provinciale Staten schoten de polder jarenlang te hulp met voorschotten. De financiële problemen leidden er wel toe dat de veenpolder in 1873 geen toestemming van Provinciale Staten kreeg om het Haskerwijd en het Nannewijd droog te maken.
Om financieel los te komen van de polder besloten de staten in 1880 tot wijziging van het reglement. Het slikgeld werd verhoogd en er werd een algemene poldergeldheffing ingevoerd. Deze heffing werd de sluitpost voor de ontvangsten, zodat er voortaan geen tekorten meer konden ontstaan. Daarmee was een einde gemaakt aan de financiële moeilijkheden van De Groote Sint Johannesgasterveenpolder.
In 1902 werd het reglement van de polder weer herzien. Onder andere werd de gemeenschappelijke sluis met De Haskerveenpolder in het snijpunt van de Haskersloot en de weg Joure-Heerenveen geschrapt. Deze sluis werd voor gemeenschappelijke rekening gebouwd in 1858. Oorspronkelijk werd van deze sluis veel gebruik gemaakt, o.a. door schepen die vanuit het zuiden over de plas ten noorden van de weg naar Stobbegat voeren. Toen deze plas in de jaren '70 werd drooggemaakt, ontstond er een betere route die bovendien vrij was van sluizen. De gemeenschappelijke sluis ging daardoor in betekenis achteruit. Toen de sluis in verval raakte en dringend hersteld moest worden, kwam de vraag of zij nog wel nodig was. In 1898 besloten de beide polderbesturen dat dat niet meer het geval was.
De in 1918 afgebrande watermolen "Meerzicht" werd vervangen door een windmotor. Al eerder, in 1915, was het veenpolderbestuur met een plan gekomen tot

reorganisatie van de bemaling. Dat plan hield in: het bouwen van een stoomgemaal aan het Tjeukemeer in de zuidwesthoek van de veenpolder, en het droogleggen van verschillende plassen. Dit plan is niet uitgevoerd. In 1929 werd een ander plan goedgekeurd. Er werd een gemaal gesticht bij de sluis te Vierhuis (uitgerust met twee centrifugaalpompen), een gemaal voor de Grie, het Achterland en het Kleine Wijd en een gemaal voor de droogmaking onder Rottum en Nijehaske. Het plan om een gemaal te stichten voor de bemaling van de Grie, het Achterland en de Rohelsterplas werd daarmee verlaten. Als gevolg van de bouw van deze gemalen werden de windmolens buiten werking gesteld.
De droogmaking van de Rohelsterplas vond plaats in 1934. Aan het Tjeukemeer werd een elektrisch gemaal gebouwd. Het hoofdkanaal, de hoofdsloten en de scheidingssloten werden in werkverschaffing gegraven.
In de voorafgaande jaren waren er in de afwatering van de veenpolder verschillende verbeteringen aangebracht. In 1918 werd de Hoogedijkstervaart van Vierhuis tot Sintjohannesga verdiept. In hetzelfde jaar werd 2300 m. in de Veenscheiding ten westen van het Hasker- en Nannewijd in onderhoud genomen en daarna verdiept. In 1920 volgde de verbetering van de geul door het Kleine Wijd en het maken van een geul in de monding van het Nannewijd, in 1921 de verbetering van een gedeelte van de Haskervaart van het Nannewijd tot voorbij de Rottumerbrug en een gedeelte van de Maadschutting. Ook in 1921 werd de houten schutsluis te Vierhuis voorzien van een stenen bovenbouw. In 1922 werd de Maadschutting verruimd en werd een gedeelte nieuwe vaart gegraven ter lengte van 1325 m. In 1930 werd ter verbetering van de waterafvoer een kanaal gegraven in het Westerschar (2*). En in de jaren '40 werden de Haskervaart, de Sint Johannesgastervaart en de Hoogedijkstervaart verbreed en verdiept. In de jaren '60 gebeurde dat ook met de Vierhuistervaart.
Met ingang van 1947 werd de inliggende particuliere polder

De Zuidpolder (75 ha) opgenomen in de veenpolder, die kort daarop de windmotor van deze polder verving door een elektrisch gemaal.
In de jaren '50 werd een ingrijpend plan tot ontginning van de gronden in het gebied ten uitvoer gebracht, waarvan de verbetering van de waterhuishouding een onderdeel was. In de periode 1952-1955 werd er o.a. een nieuw gemaal gesticht aan de Engelenvaart en werd het gemaal te Vierhuis verbouwd. In opdracht van de provincie werd in de periode 1955-1960 de Hoogedijkstervaart gedempt, waarna een weg aangelegd werd.
In de jaren '60 raakte de veenpolder betrokken bij de plannen voor een vergaande waterschapsconcentratie in de provincie. In eerste instantie was het de bedoeling dat de veenpolder deel zou gaan uitmaken van het in 1965 opgerichte waterschap Nannewiid. Maar dit nieuwe waterschap werd als te klein beoordeeld en in 1966 werd het grotere waterschap Boarnferd opgericht. De Groote Sint Johannesgasterveenpolder is met ingang van 1 juni 1971 opgeheven en rechten en plichten, bezittingen en schulden zijn overgegaan op het waterschap Boarnferd.

Processing information

Verantwoording

Archief en inventarisatie

Na de opheffing van de veenpolder werd het archief overgedragen aan de rechtsopvolger, het waterschap Boarnferd. Het archief had een omvang van ca. 14 m. Na vernietiging bleef er ruim 6,50 m. over. Bij de inventarisatie zijn de archiefstukken geordend volgens het standaardschema.

Accruals

Aanvullingen

Noten

  1. Beschrijving van de provincie Friesland behorende bij de waterstaatskaart, bewerkt bij de Directie Algemene Dienst van de Rijkswaterstaat in 1946, bijgewerkt tot 1 januari 1948. (Den Haag 1948) 643-645.
  2. D. F. Wouda; Over de afwatering van Friesland en haar geschiedenis. (Sneek 1951) 509-528.

Extent

194 inventarisnummers

Other descriptive information

Aantekening

Inventaris

Language of the material

Dutch; Flemish

Records creator


Archiefvormers:

Veenpolder De Groote Sint Johannesgasterveenpolder

Content provider

Wetterskip Fryslân

1 - 3 / 3
  • 1
wfr-1027 - 1 Stukken van algemene aard
wfr-1027 - 2 Stukken betreffende afzonderlijke onderwerpen
wfr-1027 - 3 Documentatie